1975-yilda psixolog Ellen Langer xulq-atvor psixologiyasining klassikasiga aylangan qator tajribalar o‘tkazdi: odamlarga yo tasodifiy berilgan, yo o‘zlari tanlagan lotereya chiptasini sotib olish taklif qilindi. Xolisona qaraganda, yutish ehtimoli mutlaqo bir xil edi. Ammo chiptani o‘zi tanlagan ishtirokchilar uni ancha qimmatroqqa qayta sotishga rozi bo‘lishdi — ular o‘z tanlovlari sof tasodifiy o‘yinda yutish ehtimolini haqiqatda oshirgandek o‘zlarini tutishdi. Langer buni nazorat illyuziyasi deb atadi: aslida tasodif yoki tashqi omillar bilan belgilanadigan voqealarga bizning harakatlarimiz qay darajada ta’sir qilishini muntazam ravishda ortiqcha baholash.
Jarayonda mahoratni eslatuvchi elementlar — tanlov, faol ishtirok, tanish muhit mavjud bo‘lganda, hatto xolisona olganda bu elementlarning natijaga hech qanday aloqasi bo‘lmasa ham, effekt kuchayadi. Va u muvaffaqiyatga o‘rgangan odamlarda ayniqsa chidamli bo‘ladi: o‘tmishda insonning qarorlari qanchalik tez-tez yaxshi natijaga to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, buni qulay sharoitlar to‘g‘ri kelishiga emas, balki faqat o‘z mahoratiga bog‘lash moyilligi shunchalik kuchli bo‘ladi.
Menejmentda bu barqaror va tashxis qo‘yish qiyin bo‘lgan buzilishni keltirib chiqaradi. Jamoasi a’lo darajadagi chorakni ko‘rsatgan rahbar tabiiy ravishda natijani o‘zining boshqaruv qarorlari bilan bog‘laydi — vaholanki, bozor qulay bo‘lgan, raqobatchi xatoga yo‘l qo‘ygan bo‘lishi, jamoa tarkibi esa boshqaruv uslubidan qat’i nazar, o‘z-o‘zidan omadli chiqqan bo‘lishi mumkin edi. Xuddi shu narsa teskari tomonga ham ishlaydi, ammo kamroq seziladi: muvaffaqiyatsiz chorak ko‘pincha o‘z qarorlariga emas, balki tashqi sharoitlarga to‘nkab qo‘yiladi — bu asimmetriya rahbarga haqiqiy xatolardan saboq olishga xalaqit beradi.
Nazorat illyuziyasining xavfi shundaki, u odamlarni umumiy ma’noda o‘ziga haddan tashqari ishongan qilib qo‘yishida emas — balki tajribadan o‘rganish qobiliyatining o‘zini buzishidadir. Agar muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizlik o‘tgan voqea sifatida o‘zboshimchalik bilan — psixologik jihatdan nima qulayroq ekaniga qarab tushuntirilsa — voqelikdan olinadigan teskari aloqa o‘z vazifasini bajarishdan to‘xtaydi.
Nima yordam beradi:
natijani muntazam va halol ravishda tarkibiy qismlarga ajratish — nima qaror bo‘lgani, nima kontekst va nima tasodif ekanligini belgilash;
nafaqat muvaffaqiyatsizliklar, balki muvaffaqiyatlar uchun ham post-mortem amaliyotini olib borish, bunda ayniqsa "agar qarorlar boshqacha bo‘lganida, natija taxminan xuddi shunday bo‘larmidi?" degan muqobil tushuntirishni maxsus tekshirish;
o‘z qarorlarini tahlil qilishda tashqi, hissiy jihatdan kamroq jalb qilingan qarashni jalb etish — xuddi Sulaymon paradoksi kabi mantiq asosida.