Ikkinchi jahon urushi paytida Kolumbiya universitetida Statistik tadqiqotlar guruhi — armiya uchun masalalarni hal qiluvchi matematiklar jamoasi faoliyat olib borgan. Tarixning keng tarqalgan talqiniga ko‘ra, ularga samolyotlarni zirhlash masalasi bilan murojaat qilishgan. Harbiylar topshiriqlardan qaytgan bombardimonchi samolyotlarni o‘rganib, eng ko‘p o‘q teshiklari qayerda ekanligini belgilab chiqdilar: qanotlar, fyuzelyaj, quyruq. Aynan o‘sha yerlarda zirhni kuchaytirish mantiqiydek tuyulgan.
Matematik Abraham Vald buning aksini taklif qildi. Harbiylar ko‘zdan kechirgan samolyotlar — bular qaytib kelganlaridir. Ulardagi o‘q teshiklari samolyot urilganda ham omon qolgan joylarni ko‘rsatadi. O‘q teshiklari bo‘lmagan joylar esa — dvigatellar, kabina — o‘q uzilmagan joylar emas. Bular o‘q tegishi samolyotning qaytib kelmaganini va tanlanmaga tushmaganini anglatadigan joylardir. Zirhni teshiklar yo‘q joyga o‘rnatish kerak.
Tarixning o‘zi ommabop bayonida sezilarli darajada soddalashtirilgan, ammo undagi g‘oya aniq. Agar tanlanma natija bo‘yicha oldindan filtrlangan bo‘lsa, u natijani nima keltirib chiqarayotganini emas, balki u bilan nima mos kelishini ko‘rsatadi. Bu omon qolgan xatosi deb ataladi.
HR sohasida bu xato o‘ylangandan ko‘ra tez-tez uchraydi, chunki kompaniya ishlaydigan odamlar haqidagi deyarli barcha ma’lumotlar — bu omon qolganlar haqidagi ma’lumotlardir.
Muvaffaqiyatli xodim profili. Kompaniya lavozimdagi eng yaxshilarni oladi, ulardagi umumiy jihatlarni qidiradi va shu asosda ishga qabul qilish talablarini tuzadi. Biroq bu jihatlar ishga olingan va eplab keta olmaganlarda ham xuddi shunday bo‘lishi mumkin — ular shunchaki tahlilda yo‘q. Profil eng yaxshilarni tasvirlaydi, lekin ularning nega eng yaxshi ekanligini tushuntirib bermaydi.
Jalb qilinganlik so‘rovnomasi. Eng norozilar allaqachon ketib bo‘lgan va so‘rovnomada qatnashmaydi. Ko‘rsatkichlar o‘smoqda va bu yaxshilanishdek ko‘rinadi — holbuki sharoitlar emas, javob beruvchilar tarkibi o‘zgargan.
Yollash manbalari. Rahbar eng yaxshi xodimlar ma’lum oliy o‘quv yurtlari yoki kompaniyalardan kelishiga ishonadi. Ammo u faqat o‘zi ishga olganlarni ko‘radi. Rasmiy belgi bo‘yicha elangan va boshqa joyda muvaffaqiyat qozongan nomzodlar uning tajribasiga kirmay qoladi.
Birovning amaliyotlari. Kompaniyalar xuddi shu ishni qilib yopilib ketgan o‘nlab kompaniyalarni ko‘rmasdan, muvaffaqiyatli raqobatchilarning yondashuvlarini ko‘chiradilar.
Nima yordam beradi. Tahlilga oxirigacha yetib bormaganlarni kiritish: agar ularning keyingi taqdiri qanday kechganini bilish imkoni bo‘lsa, ishdan bo‘shaganlar, sinov muddatidan o‘ta olmaganlar, rad etilgan nomzodlar. Faqat hozir ishlayotganlarga qaramasdan, ishga olingan paytdan boshlab kogortalarni kuzatib borish. Kuchlilar profilini bo‘shliq bilan emas, kuchsizlar profili bilan solishtirish: belgi faqat ularni bir-biridan ajratib tursagina ahamiyatga ega. Va nima samara berishi haqida har qanday xulosa chiqarishdan oldin, Vald savolini berish: bu yerda qaysi ma’lumotlar yetishmayapti, chunki ularning egalari tahlilgacha yetib kelmagan?
Eng yaxshi xodimlar ko‘p narsani aytib berishadi. Ammo hikoyaning eng muhim qismini, odatda, xonada endi yo‘q bo‘lganlar bilishadi.