1975-yilda amerikalik pediatr Jon Goll tizimlar qanday tuzilgani va qanday buzilishi haqida kichik bir kinoyali kitob chiqardi. Kitob deyarli satira tarzida yozilgan edi, biroq undagi bir fikr boshqa barcha narsadan ko‘proq yashab qoldi va hozirda Goll qonuni deb ataladi: «Ishlayotgan murakkab tizim har doim ishlayotgan oddiy tizimdan o‘sib chiqadi. Noldan loyihalashtirilgan murakkab tizim hech qachon ishlamaydi va uni ishlaydigan qilib tuzatib bo‘lmaydi. Barchasini yangidan — ishlaydigan oddiy tizimdan boshlash kerak».
Bu qatʼiy yangraydi, biroq buning ortidagi mantiq oddiy. Har qanday tizim qog‘ozda to‘liq bashorat qilib bo‘lmaydigan muhitda yashaydi: odamlar kutilganidek o‘zini tutmaydi, maʼlumotlar ko‘zlangandek toza bo‘lmay chiqadi, qoidaga kirmaydigan holatlar esa qoidalardan ko‘proq bo‘ladi. Oddiy tizim bunga tez va kichik miqyosda duch keladi. Uni to‘g‘rilash oson va har bir tuzatish real tajribaga tayanadi. Boshidan to‘liq loyihalashtirilgan murakkab tizim esa barchasiga bir vaqtning o‘zida to‘qnash keladi. Undagi xatolar bir-biri bilan chigallashib ketadi va aynan qaysi detal ishlamayotganini va nima sababdanligini tushunish imkonsiz bo‘lib qoladi.
Shu sababli ishlaydigan murakkab tizimlar odatda loyihalashtirilmaydi, balki o‘stiriladi. Avvaliga kichik, ammo amalda foydalaniladigan narsa paydo bo‘ladi. Keyin u asta-sekin murakkablashadi — aynan amaliyot talab qilgan darajada.
HR sohasida Goll qonuni doimiy ravishda buziladi. Kompaniya greydingni joriy qilishga qaror qiladi va birdaniga to‘liq tizimni quradi: yigirmata baholash omili, barcha lavozimlar, kompensatsiyalar bilan bog‘liqlik, KPI, kadrlar zaxirasi va o‘qitish. Loyiha bir yil vaqt oladi. Ishga tushirish paytiga kelib tashkiliy tuzilma allaqachon o‘zgargan, rahbarlar baholash mantig‘ini tushunmaydi, tizim esa hisobotlarda yashaydi, ammo qarorlarda emas.
Qirqta banddan iborat kompetensiyalar modellari, murakkab bonus formulasiga ega samaradorlikni baholash tizimlari, «birdaniga barcha modullarda» joriy qilinadigan HR-platformalar bilan ham xuddi shu holat yuz beradi. Loyiha qog‘ozda qanchalik to‘liq bo‘lsa, uning amalda ishlamay qolish ehtimoli shunchalik yuqori bo‘ladi.
Nima yordam beradi
Bitta real masalani hal qiladigan minimal versiyadan boshlash. Masalan, butun kompaniya bo‘yicha emas, balki birgina funksiya yoki bitta darajani greyding qilishdan.
Uni ishga imkon qadar erta tushirish va rejalashtirilgandek emas, amalda undan qanday foydalanilayotganini kuzatish.
Murakkablikni faqat oddiy versiya real cheklovga duch kelgandagina qo‘shish, «shunday to‘g‘riroq bo‘ladi» degan vaj bilan emas.
Agar katta tizim allaqachon ishlamayotgan bo‘lsa, uni cheksiz ravishda tuzatishga urinmaslik. Baʼzan amalda haqiqatan ham qo‘llanilayotgan oddiy yadroga qaytish va tizimni boshidan o‘stirish ancha to‘g‘riroq bo‘ladi.
Yaxshi HR-tizim — bu taqdimotda eng to‘liq tavsiflangan tizim emas. Bu uni murakkablashtirishga ulgurmaslaridan oldinroq ishlay boshlagan tizimdir