2000-yilda iqtisodchilar Uri Gnizi va Aldo Rustikini aniq bir g'oyani tekshirib ko'rishga qaror qilishdi: agar qoidabuzarlik uchun jazo qo'llanilsa, qoidabuzarliklar kamayadi.
Bolalar bog'chalarida ota-onalar ba'zan bolalarini olib ketishga kechikib kelishar, tarbiyachilar esa bog'cha yopilgandan keyin ham qolishga majbur bo'lishar edi.
Shunda bir nechta bog'chalarda kech qolganlik uchun pul jarimasi joriy etildi.
Mantiq oddiy edi: kechikish qimmatroq bo'ldi — demak, kechikishlar kamayishi kerak.
Ammo aksincha bo'lib chiqdi.
Kechikishlar soni ko'paydi. Jarima bekor qilinganidan keyin esa avvalgi darajasiga qaytmadi.
Nega?
Jarima joriy etilishidan oldin kechikish og'zaki, norasmiy kelishuvni buzish hisoblanardi. Ota-ona tushunardi: tarbiyachi ishdan keyin uni kutib o'tiribdi va bu noqulaylik tug'diradi. "Bunday qilish noto'g'ri" degan ijtimoiy norma ishlardi.
Jarima paydo bo'lgach, vaziyat o'zgardi.
Kechikish belgilangan narxga ega xizmatga o'xshab qoldi:
«Agar men to'lashga tayyor bo'lsam, demak, kech qolishim mumkin».
Jarima nafaqat qoidabuzarlik narxini oshirdi, balki ushbu xatti-harakatning mohiyatini ham o'zgartirdi.
Kompaniyalarda ham shunga o'xshash mantiq o'ylaganimizdan ko'ra ko'proq uchraydi.
Masalan:
kechikish uchun jarima qo'shimcha daqiqalar uchun to'lovga aylanadi;
jarayonni buzganlik uchun rasmiy jazo shaxsiy mas'uliyatning o'rnini egallaydi;
dedlaynni o'tkazib yuborganlik uchun kichik sanksiya maqbul narx sifatida qabul qilinadi;
xodim "qoidani qanday buzmaslik kerak" haqida emas, "qoidabuzarlik qancha turadi" deb hisoblay boshlaydi.
Bu jarimalar hech qachon ishlamaydi degani emas.
Biroq bundan kengroq xulosa ham kelib chiqadi: natijani ofisdagi daqiqalar bo'yicha emas, balki bajarilgan ishga qarab baholash mumkin bo'lgan joylarda kelish vaqtini nazorat qilishning o'zi — eskirgan vositadir.
2014-yilda Erin Kelly, Phyllis Moen va ularning hamkasblari IT-kompaniyada randomizatsiyalangan tajriba o'tkazdilar. Xodimlarga qachon va qayerda ishlashni tanlash bo'yicha ko'proq nazorat imkoniyati berildi. Ularda ish jadvali ustidan nazorat oshdi, ammo ish soatlari yoki his qilinadigan ish yuklamasi ko'paymadi.
2015-yilda Nicholas Bloom, James Liang, John Roberts va Zhichun Jenny Ying Ctrip'dagi to'qqiz oylik tajribada shuni aniqladilar: uydan ishlagan xodimlarning samaradorligi 13% ga oshgan.
Albatta, bu smenali ish, mijozlarga xizmat ko'rsatish, ishlab chiqarish va xavfsizlik sohalariga taalluqli emas — u yerda ma'lum bir vaqtda hozir bo'lish haqiqatan ham ishning bir qismidir.
Biroq ko'plab ofis rollari uchun kechikishlarni nazorat qilish allaqachon natijani boshqarish bilan adashtirib kelinmoqda.
Bu nima uchun sodir bo'layotgani va nima uchun kompaniyalar qo'shilgan hissa o'rniga hozir bo'lishni o'lchashda davom etayotgani haqida boshqa safar so'zlab beramiz.
#HR #Менеджмент #Мотивация #КорпоративнаяКультура #ПоведенческаяЭкономика