Cho‘qqi va yakun qoidasi: nima uchun xodim yilni o‘zi yashab o‘tganidek eslamaydi
1993-yilda Daniel Kaneman va uning hamkasblari deyarli mantiqsizdek ko‘ringan natijaga ega tajriba o‘tkazdilar. Ishtirokchilar qo‘llarini sovuq suvga ikki marta botirdilar. Birinchi safar — 14 daraja haroratda 60 soniya davomida. Ikkinchi safar — xuddi shu haroratda o‘sha 60 soniya, so‘ngra suv sezilarsiz darajada biroz iligan yana 30 soniya davomida. Ob’yektiv jihatdan ikkinchi tajriba yomonroq edi: o‘sha og‘riq va qo‘shimcha noqulaylik vaqti. Ammo ishtirokchilarga ikkitasidan qaysi birini takrorlashni tanlash taklif qilinganida, ko‘pchilik uzunroq bo‘lganini tanladi.
Keyinchalik Kaneman va Donald Redelmeyer real tibbiy muolajalarda ham shunga o‘xshash natijaga erishdilar. Yoqimsiz tajribaning o‘tmishga qarab baholanishi uning davomiyligiga deyarli bog‘liq emas edi. U ikkita nuqta bilan belgilandi: eng og‘ir payt va barchasi qanday yakunlangani. Bu ta’sir cho‘qqi va yakun qoidasi deb ataldi, xotiraning davomiylikka befarqligi esa davomiylikni mensimaslik deb nomlandi.
Mexanizm shundaki, insonda tajribani baholashning ikki yo‘li mavjud: uning ayni paytda qanday kechishi va keyinchalik qanday eslanishi. Qolaversa, qarorlar — qolish, tavsiya qilish, qaytish — ikkinchisiga asoslanib qabul qilinadi. Xotira o‘rtacha ko‘rsatkichni saqlamaydi. U eng kuchlisini va eng oxirgisini saqlab qoladi.
Tashkilotlarda bu holat xodim tajribasi aslida qayerda shakllanishiga bo‘lgan qarashni o‘zgartiradi.
Yillik samaradorlikni baholash. Inson o‘n bir oy davomida yaxshi ishlashi mumkin, ammo agar rahbar bilan yakuniy suhbat yoqimsiz, pala-partish yoki rasmiyatchilik bilan o‘tgan bo‘lsa, butun yil aynan shu suhbat orqali eslanadi. Suhbat ishdan muhimroq bo‘lgani uchun emas, balki u yakun bo‘lgani uchun.
Loyiha. Jamoa og‘ir uch oyni boshdan kechirishi mumkin, ammo agar uning yakuni e’tirof etilgan, tahlil qilingan va nishonlangan bo‘lsa, tajriba qiyin va arziydigan holat sifatida yodda qoladi. Agar loyiha shunchaki keyingisiga singib ketgan bo‘lsa — holdan toydiruvchi va ma’nosizdek eslanadi.
Xodimning ketishi. Oxirgi haftalar inson kompaniya haqida qanday taassurot olib ketishini belgilaydi: uni tanishlariga tavsiya qiladimi, qaytadimi, bozorda u haqida nima deydi. Shu bilan birga, odatda aynan ketayotganlarga eng kam e’tibor beriladi — ular endi rejalarga kirmaydi.
Cho‘qqi haqida alohida. Ommaviy kamsitish, adolatsiz qaror yoki qiyin vaziyatdagi mutlaqo befarqlik bilan bog‘liq bitta holat oylik bir maromdagi me’yoriy ishni yo‘qqa chiqarishi mumkin. Va aksincha: rahbar haqiqatda qo‘llab-quvvatlagan bitta epizod yillar davomida eslanadi.
Bundan amalda nima xulosa kelib chiqadi. Nafaqat jarayonlarni, balki yakunlarni ham loyihalash: loyihaning oxirgi uchrashuvi, baholash bo‘yicha yakuniy suhbat, oxirgi ish kuni alohida tayyorgarlikka loyiqdir. Cho‘qqi bo‘ladigan lahzalarda, ayniqsa insonga og‘ir bo‘lgan vaziyatlarda tejash kerak emas. Hamda jalb qilinganlik so‘rovnomalariga xolis munosabatda bo‘lish lozim: ular boshdan kechirilgan tajribani emas, eslangan tajribani o‘lchaydi va so‘rovnomadan sal oldin sodir bo‘lgan voqealarga juda bog‘liq bo‘ladi.
Odamlarga yilni butunligicha baholash qiyin. Shuning uchun ular uni ikkita lahzaga qarab baholaydilar — va aynan qaysi lahzalarga ekanini bilib qo‘ygan ma’qul.
#HR #EmployeeExperience #Психология #Удержание
📱 LinkedIn (https://www.linkedin.com/company/gradex-uz/) | 📱 Instagram (https://www.instagram.com/gradex.uz/) | 📱 Telegram (https://t.me/+KKX73T0bSyAyNjQ6)