Hali 1776-yildayoq Adam Smit shuni payqagan edi: bir xil malaka talab qilinganda, yoqimsiz, xavfli, iflos yoki noodatiy grafikni talab qiladigan ishga ko'proq haq to'lanishi kerak — aks holda bu ishga hech kim bormaydi. Iqtisodchilar keyinchalik buni kompensatsiya qiluvchi tafovutlar deb atashdi: ish haqidagi farq pul ko'rinishida bo'lmagan shart-sharoitlardagi farqni qoplaydi.
Mantiq benuqson. Ikkita bo'sh ish o'rni, malakaga qo'yilgan talablar bir xil, ammo birida tungi smenalar va jismoniy xavf mavjud bo'lsa, ikkinchisida esa ofis va standart grafik. Birinchisini to'ldirish uchun ish beruvchi qo'shimcha haq to'lashi kerak bo'ladi — yetarli sondagi odamlar uchun tanlov teng ahamiyatli bo'lib ko'rinishi uchun aynan qancha kerak bo'lsa, shuncha.
Amalda nazariya har doim ham ishlayvermaydi — va bu nazariyaning o'zidan ham qiziqroqdir. Bozorda yoqimsiz va xavfli ishlar qulay ishga qaraganda yuqoriroq emas, balki pastroq to'lanadigan butun boshli segmentlar mavjud. Mexanizm bir nechta sabablarga ko'ra buziladi.
Birinchisi: kompensatsiya real muqobilni talab qiladi. Smit yashirin tarzda xodim boshqa ishni tanlashi mumkin deb taxmin qilgan edi. Tanlov bo'lmagan joyda — tor mahalliy bozor, cheklangan harakatchanlik, kutish imkoniyatining yo'qligi — yomon sharoitlarga rozi bo'lish ularning o'rni qoplanganligini anglatmaydi. Bu faqat boshqa variantlar yo'qligini anglatadi, xolos.
Ikkinchisi: xodim unga nima uchun qo'shimcha haq to'lanayotganini tushunishi kerak. Darhol ko'rinadigan xavflar — balandlik, tungi grafik — ancha tez-tez qoplanadi. Kechiktirilgan yoki yaqqol ko'rinmaydigan xavflar — zararli ta'sirlar, kasbiy so'nish, martaba istiqbollarining yo'qligi — deyarli muzokaralarga kiritilmaydi, chunki ular ishga kirish paytida ko'rinmaydi.
Uchinchisi, HR uchun eng yoqimsizi: pul ko'rinishida bo'lmagan shartlar ko'pincha maosh bilan emas, balki bir-biri bilan korrelyatsiya qiladi. Yomon grafikli ish ko'pincha yomon rahbar, zaif o'qitish va yomonroq istiqbolga ega ish bo'lib chiqadi. Kompensatsiya o'rniga to'planish yuzaga keladi.
Bu amalda nimani anglatadi. Agar kompaniyada xolis ravishda yomonroq sharoitlarga ega rollar bo'lsa — tungi smenalar, navbatchiliklar, xizmat safarlari, jismoniy yuklama — va ularga greyd bo'yicha teng bo'lganlarga qaraganda yuqoriroq haq to'lanmasa, kompaniya tejab qolmaydi. U xuddi shu farqni qo'nimsizlik, vakansiyalarning yopilish tezligi va kiruvchi oqim sifati orqali to'laydi — shunchaki byudjetning boshqa qatorida va bu qatorni boshqarish imkoniyatisiz.
Foydali tekshiruv: nafaqat greydlar bo'yicha ish haqlarini, balki bir greyd ichidagi pul ko'rinishida bo'lmagan shart-sharoitlarni ham taqqoslash. Agar ikki kishi rasman bir darajada bo'lsa-yu, ammo ulardan biri sezilarli darajada yomonroq sharoitda ustamasiz ishlayotgan bo'lsa — bu tizimning adolati emas, uning ko'r nuqtasidir.