1911-yilda nemis sotsiologi Robert Mixels oligarxiyaning temir qonuni deb atagan xulosani shakllantirdi: har qanday yirik tashkilot, u dastlab qanchalik demokratik tarzda rejalashtirilgan bo‘lishidan qat'i nazar, vaqt o‘tishi bilan muqarrar ravishda kichik bir guruh tomonidan boshqarila boshlaydi.
Mixels sotsial-demokratik partiyalarni — ya'ni to‘g‘ridan-to‘g‘ri e'lon qilingan qadriyati barcha a'zolarning teng ishtiroki bo‘lgan tashkilotlarni o‘rgangan. Va u aynan ularda oddiy a'zolardan asta-sekin ajralib chiqadigan barqaror boshqaruv elitasining shakllanishini aniqladi.
U bu mexanizmni yomon niyat bilan emas, balki oddiy tashkiliy zarurat bilan izohladi. Tashkilot qanchalik katta bo‘lsa, butun tarkib bilan qaror qabul qilish shunchalik qiyinlashadi: muvofiqlashtirish xarajatlari oshadi, ixtisoslashuv kerak bo‘ladi, tezlik talab etiladi. Vakolatlarni topshirish (delegatsiyalash) zarurati tug‘iladi — va muvofiqlashtirish bilan professional tarzda shug‘ullanadigan odamlar paydo bo‘ladi. Bu odamlarda boshqalarda yo‘q narsalar tezda to‘planadi: axborotga kirish imkoni, muloqot ustidan nazorat, muzokaralar olib borish tajribasi, ichki tartib-qoidalarni tushunish. Ma'lum bir vaqt o‘tgach, ularni chetlatish deyarli imkonsiz bo‘lib qoladi — ular buni ataylab tashkil qilgani uchun emas, balki butun tashkilot allaqachon ularning to‘plangan malakasi va aloqalariga bog‘liq bo‘lib qolgani uchun.
O‘sib borayotgan kompaniyalar uchun bu tanish bir holatni tasvirlaydi. Qarorlar umumiy chatda qabul qilinadigan va har kim mahsulotga ta'sir ko‘rsata oladigan yigirma kishilik startap ikki yuz kishigacha o‘sadi — va to‘satdan kelishuv bosqichlari, qarorlar aslida qabul qilinadigan "tor doira" paydo bo‘lgani va oddiy xodimlarda ularning ovozi endi hech narsani hal qilmayotgandek tuyg‘u paydo bo‘ladi. Asoschilar esa nima sodir bo‘lganini chin dildan tushunishmaydi: madaniyatni hech kim ataylab o‘zgartirmagan, qadriyatlar qayta yozilmagan, hamma avvalgidek ochiqlik tarafdori.
Mixels qonunining foydasi fatalizmda emas, balki umidlarning realligidadir. Tekis madaniyat — bu agar u haqida unutib qo‘yilmasa, o‘z-o‘zidan saqlanib qoladigan tashkilotning tabiiy holati emas. Bu hokimiyatning to‘planishi tomon tabiiy siljishga qarshi uni saqlab turish uchun doimiy energiya sarfini talab qiladigan holatdir. Agar maxsus hech narsa qilinmasa — bu siljish albatta yuz beradi.
Nima yordam beradi:
madaniyatga tayanmasdan, ishtirok etish mexanizmlarini aniq loyihalash — qarorlar faqat tor doirada emas, balki keng muhokama qilinadigan muntazam formatlar;
axborot va aloqalar bir qo‘lda butunlay to‘planib qolmasligi uchun asosiy muvofiqlashtiruvchi rollardagi odamlarni rotatsiya qilish;
qaror qabul qilish jarayonining shaffofligi — "tor doira" ko‘rinmas bo‘lib qolmasligi uchun hech bo‘lmaganda qarorni kim va nima uchun qabul qilganini qayd etish;
ma'lum bir davrda bir marta halol tekshiruv: o‘tgan yilga nisbatan bugungi kunda qarorlarga real ravishda qancha odam ta'sir ko‘rsatmoqda.